هندسه آشوب و هستی لرزان، بازخوانی کلاریس لیسپکتور
به قلم منا خداشناس
کلاریس لیسپکتور، نویسنده‌ای که ادبیات را به تجربه‌ای هستی‌شناسانه تبدیل کرد
کلاریس لیسپکتور (Clarice Lispector) در ادبیات جهان نه یک نویسنده، که یک «واقعهٔ هستی‌شناسانه» است.
او با عبور از سنت‌های کلاسیک داستان‌نویسی، قلمرویی را گشود که در آن زبان نه برای روایت وقایع، بلکه برای «تحمیل تجربه» به کار می‌رود.
برخلاف جریان‌های رایج که بر پیرنگ (Plot) تکیه دارند، لیسپکتور به دنبالِ چیزی است که او در زبان اصلی «پیش از کلام» (ce qui existait avant le mot) می‌نامید، جست‌وجویِ آن سکوتِ آغازینی که پیش از آلوده شدن به مفاهیمِ انتزاعی وجود داشت.
گذر از کلمات، نوشتار «لرزان»
زبان در آثار کلاریس لیسپکتور چگونه عمل می‌کند؟
یکی از وجوهِ کمتر دیده‌شده در تحلیل‌های فارسی از آثار لیسپکتور، مفهومِ «نوشتارِ لرزان» (langage tremblant) است.
لیسپکتور با تکیه بر فلسفهٔ پدیدارشناسی، بر این باور بود که زبانِ متعارف—به‌ویژه زبانِ منطقی و خطی—قفسی برای تجربه‌های وجودی است.
او در آثاری چون نزدیک به قلب وحشی (Perto do Coração Selvagem) جملاتی می‌سازد که گویی در حینِ نوشتن فرو می‌ریزند.
این «فروپاشیِ نحوی» (syntaxe défaillante) تصادفی نیست؛ بلکه تلاشی است آگاهانه برای بازنماییِ لحظه‌ای که ذهن در مواجهه با واقعیتِ عریان، کلماتش را از دست می‌دهد.
«اپیفانی» اشیاء، تقدس‌زدایی از روزمره
چگونه اشیای ساده به مفاهیمی متافیزیکی تبدیل می‌شوند؟
در نگاه لیسپکتور، امر والا (Sublime) نه در رویدادهای عظیم تاریخی، بلکه در ساحت محقر آشپزخانه و اشیاء بی‌جان نهفته است.
در داستان کوتاه تخم‌مرغ و مرغ (O Ovo e a Galinha) او با چنان دقتی به این شیء نگاه می‌کند که تخم‌مرغ از یک مادهٔ خوراکی به یک «ابژهٔ متافیزیکی» بدل می‌شود.
این نگاه خیره (Le regard fixe)، یکی از کلیدی‌ترین ابزارهای اوست؛ شیوه‌ای برای رهایی از «نگاه ابزاری» و رسیدن به «نگاهِ هستی‌شناسانه».
او به خواننده می‌آموزد که برای رسیدن به حقیقتی اصیل، باید به «سکوتِ اشیاء» گوش سپرد، چرا که اشیاء برخلاف انسان‌ها، دروغ نمی‌گویند.
خشونت وجود و «شور جی. اچ.»
فروپاشی هویت در رادیکال‌ترین اثر لیسپکتور
در میان آثار او، شورِ طبقِ جی. اچ. (A Paixão segundo G.H.) رادیکال‌ترین مواجههٔ ادبی با مفهوم «فروپاشیِ هویت» است.
در این کتاب، مشاهدهٔ یک سوسک در کمد، راوی را به نقطه‌ای از «بی‌شکلی» (informe) می‌رساند که در آن، مرزهای «من» و «دیگری» از میان می‌رود.
لیسپکتور در اینجا به مفاهیمی نزدیک می‌شود که منتقدان فرانسوی آن را «سلبِ مالکیت از سوژه» (désappropriation) می‌نامند.
او به مخاطب نشان می‌دهد که هویت، نه یک هستهٔ صلب و ثابت، بلکه یک «فرآیندِ در حالِ گذار» است که با کوچک‌ترین محرکی می‌تواند فرو بریزد و در عین حال، در آن فروپاشی، فضایی برای «شدن» دوباره باز کند.
وحشی‌گری عقلانی
پذیرش آشوب به‌عنوان وضعیت طبیعی جهان
آنچه لیسپکتور را برای خوانندهٔ امروز چنین گیرا و هولناک می‌کند، نوعی «عقلانیت وحشی» است.
او از «آشوب» (Chaos) نمی‌هراسد، بلکه آن را به عنوان وضعیت طبیعی جهان می‌پذیرد.
او معتقد بود:
«من از وحشت بی‌آغاز و پایانِ هستی، به این‌همه کلمه پناه آورده‌ام.»
این «پناه بردن به کلمه»، در عینِ تلاش برای «گریز از کلمه»، پارادوکسِ اصلیِ آثار اوست.
لیسپکتور به ما می‌گوید که برای اصیل بودن، باید «تصویر ساختگی از خود» (l’image construite) را که جامعه، فرهنگ و خانواده به ما تحمیل کرده‌اند، در هم شکست.
دعوت به شهود
چرا آثار کلاریس لیسپکتور را باید «احساس» کرد؟
آثار لیسپکتور را نمی‌توان «خواند»؛ باید آن‌ها را «احساس کرد».
او برای این کار از تکنیکی استفاده می‌کند که در منابعِ آکادمیک به آن «ادبیاتِ شهودی» (écriture intuitive) می‌گویند.
وی خواننده را وادار می‌کند تا از سرعت خواندن بکاهد و در شکافِ میانِ کلمات متوقف شود.
او در ساعت ستاره (A Hora da Estrela) با طنزی تلخ و نگاهی عمیقاً انسانی، مرز میان نویسنده و شخصیت را از بین می‌برد و پرسشی بنیادین را در برابر مخاطب قرار می‌دهد:
«در میانِ این‌همه نقاب که من نیستم، آن «من» حقیقی در کدام لایه پنهان است؟»
جمع‌بندی، کلاریس لیسپکتور و حقیقت لخت انسان
مطالعهٔ لیسپکتور، سفری است به سویِ آنچه او «حقیقتِ لخت» (vérité nue) می‌نامید؛ سفری که در آن نه مقصد، که کیفیتِ این «بودن» اهمیت دارد.
او نه تنها یک نویسنده، بلکه یک آینه است—آینه‌ای که در آن هر خواننده‌ای، بخشِ غریب و «وحشی» وجود خویش را بازمی‌یابد.