وقتی حافظه علیه سکوت شهادت میدهد، نگاهی به کتاب قتل عام در تلاتلولکو
کتاب قتل عام در تلاتلولکو نوشته النا پونیاتوفسکا
به قلم منا خداشناس
برخی کتابها فقط درباره یک واقعه نمینویسند، آن واقعه را به بخشی از وجدان تاریخی ما تبدیل میکنند.
قتل عام در تلاتلولکو نوشته النا پونیاتوفسکا از همین دست آثار است، کتابی که نهفقط یک رخداد خونین سیاسی را ثبت میکند، بلکه سازوکار خاموشکردن، تحریفکردن و به فراموشی سپردن حقیقت را نیز آشکار میسازد.
این اثر در ادبیات معاصر آمریکای لاتین جایگاهی ممتاز دارد، زیرا در مرز میان تاریخ، روزنامهنگاری، شهادت و ادبیات حرکت میکند و از همین رهگذر، به یکی از مهمترین متون حافظهمحور قرن بیستم بدل میشود.
قتل عام تلاتلولکو ، روایتی از یکی از تاریکترین رخدادهای سیاسی مکزیک
موضوع کتاب، کشتار دانشجویان و معترضان در تلاتلولکو در مکزیک در سال ۱۹۶۸ است، واقعهای که هنوز هم یکی از تاریکترین نقاط تاریخ سیاسی این کشور به شمار میرود.
با این حال، آنچه کتاب پونیاتوفسکا را برجسته میکند، صرفاً موضوع آن نیست، بلکه «نحوه روایت» آن است.
نویسنده بهجای تکیه بر یک صدای واحد و مسلط، شبکهای از صداها را کنار هم میچیند: صدای شاهدان، دانشجویان، بازماندگان، خانوادهها، نقلقولهای رسمی، شعارها و تکههایی از گفتار عمومی.
در نتیجه، خواننده با متنی روبهرو میشود که حقیقت را نه در قالب یک روایت نهایی، بلکه در تکثر و اصطکاک صداها جستوجو میکند.
ادبیات در مقام آرشیو حافظه جمعی
چگونه ادبیات در برابر فراموشی مقاومت میکند؟
یکی از مهمترین امتیازهای این کتاب، تبدیل ادبیات به آرشیو حافظه جمعی است.
پونیاتوفسکا بهخوبی دریافته است که دولتها فقط با سرکوب بدنها کار نمیکنند، آنها میکوشند روایت را نیز تصاحب کنند.
در چنین شرایطی، ثبت شهادتها به عملی ادبی و در عین حال سیاسی بدل میشود.
«قتلعام در تلاتلولکو» کتابی است که در برابر فراموشی میایستد، متنی که حافظه را از انحصار روایت رسمی بیرون میکشد و به دست کسانی میسپارد که رنج را زیستهاند.
در پژوهشهای ادبی، این کتاب بارها بهعنوان نمونهای درخشان از ادبیات شهادت و روایت مستند تحلیل می شود.
منتقدان بر این نکته تأکید کردهاند که پونیاتوفسکا با تهیه متنی چندژانری و چندصدایی، میان سند تاریخی و تجربه انسانی پلی نیرومند بزند.
همین ویژگی باعث شده است که اثر او نهتنها برای خوانندگان عمومی، بلکه برای پژوهشگران ادبیات، تاریخ، مطالعات حافظه و علوم انسانی نیز اهمیت ویژهای داشته باشد.
حقیقت در فرم کتاب نهفته است
وقتی ساختار روایت، بخشی از حقیقت میشود
یکی از جذابترین جنبههای کتاب آن است که فرم آن با محتوایش همخوانی کامل دارد.
یک واقعه خشونتبار و سرکوبشده را نمیتوان همیشه در قالب روایتی منظم، خطی و آرام بازگفت.
پونیاتوفسکا این نکته را بهخوبی درک می کند و بهجای آنکه واقعیت را صاف و مرتب می کند. تکهتکهبودن حافظه و آشفتگی تجربه را در خود ساختار متن بازتاب می دهد.
کتاب از کنار هم قرار گرفتن خردهروایتها ساخته میشود و همین شگرد به آن نیرویی تکاندهنده میبخشد.
این فرم کولاژی، در واقع نوعی مقاومت در برابر زبان رسمی است.
زبان دولت معمولاً زبان قطعیت، کنترل و حذف است، اما زبان این کتاب، زبان لرزش، شهادت، مکث و تکرار است.
حقیقت در آن نه از موضع اقتدار، بلکه از خلال زخمخوردگی زبان خود را نشان میدهد.
به همین دلیل، خواندن این اثر فقط کسب اطلاع از یک رویداد تاریخی نیست، بلکه نوعی مواجهه مستقیم با فرایند بهیادآوردن است.
النا پونیاتوفسکا و اخلاق شنیدن
نویسندهای که به صداهای خاموش میدان میدهد
نویسنده در این کتاب نقش مهمی دارد، اما این نقش از جنس سلطه روایی نیست.
پونیاتوفسکا بیش از آنکه بخواهد از جانب دیگران سخن بگوید، میکوشد شنوندهای دقیق و تدوینگری هوشمند باشد.
او متن را طوری سازمان میدهد که صداهای حذفشده، امکان ظهور بیابند.
این نکته از حیث اخلاقی نیز بسیار مهم است:
کتاب نمیخواهد قربانیان را به موضوعی زیباشناختی تبدیل کند، بلکه میکوشد حق سخنگفتن را به آنها بازگرداند.
در زمانهای که خشونت سیاسی اغلب با تحریف و سانسور همراه است، چنین رویکردی اهمیتی دوچندان پیدا میکند.
پونیاتوفسکا نشان میدهد که ادبیات میتواند چیزی بیش از بازنمایی باشد، میتواند به فضایی برای شهادت، بقا و مقاومت تبدیل شود.
چرا «قتلعام در تلاتلولکو» هنوز کتابی معاصر است؟
با وجود آنکه کتاب به واقعهای در سال ۱۹۶۸ میپردازد، خواندن آن همچنان تجربهای معاصر است.
دلیلش روشن است: مسئله اصلی کتاب فقط یک کشتار تاریخی نیست، بلکه پرسشهایی است که هنوز نیز برای بسیاری از جوامع زندهاند:
چه کسی حق دارد روایت کند؟
دولت چگونه حقیقت را مدیریت میکند؟
حافظه چگونه در برابر فراموشی سازمانیافته دوام میآورد؟
از این منظر، قتلعام در تلاتلولکو اثری است که از مرزهای جغرافیایی و تاریخی خود فراتر میرود.
این کتاب فقط درباره مکزیک نیست، درباره همه موقعیتهایی است که در آنها قدرت میکوشد روایت را تصاحب کند و ادبیات در برابر آن میایستد.
جمعبندی
قتلعام در تلاتلولکو از آن کتابهایی است که اهمیتشان تنها در موضوعشان نیست، بلکه در شیوهای است که به ما میآموزند حقیقت چگونه زنده میماند.
النا پونیاتوفسکا با گردآوری صداهای گوناگون، متنی را مکتوب کرد که هم سند است، هم سوگنامه، هم اعتراض و هم بخشی از حافظه جمعی یک ملت.
این کتاب به ما یادآوری میکند که تاریخ فقط در اسناد رسمی نوشته نمیشود، گاهی در دهان شاهدانی زنده میماند که ادبیات، سرانجام صدایشان را ثبت میکند.
به همین دلیل، این اثر را باید نهفقط کتابی درباره یک فاجعه، بلکه کتابی درباره «پیروزی حافظه بر سکوت» دانست.