مروری بر کتاب دفترچه خاطرات یک ابله سیاسی ؛ روایت زنانه از جنگ، قدرت و حقیقت
روایتی شخصی در دل فروپاشی یوگسلاوی
«دفترچه خاطرات یک ابله سیاسی» اثر یاسمینا تسانوویچ، یکی از مهمترین روایتهای شخصی و سیاسی درباره فروپاشی یوگسلاوی و تجربه زیسته جنگ در بلگراد است. کتابی که نهتنها بهعنوان سندی تاریخی، بلکه بهعنوان نمونهای برجسته از نوشتار انتقادی زنانه در بطن بحران جایگاه ویژهای دارد.
تسانوویچ روزهایی را ثبت میکند که شهر زیر سایه بمباران ناتو، تخریب زیرساختها، قطع دارو و غذا و اضطراب جمعی فرو میپاشد؛ اما روایت او صرفاً گزارش خشک وقایع نیست. هر روز و هر جمله، بدل به ساختاری از پرسشگری اخلاقی و سیاسی میشود.
برهمزدن نقشهای شاهد و قربانی
قدرت این متن در شکستن نقشهای مرسوم «شاهد» و «قربانی» نهفته است. تسانوویچ از یکسو در دل فاجعه زندگی میکند و از سوی دیگر خود را بهعنوان مشاهدهگری مستقل، دقیق و بیرحم نسبت به قدرت تثبیت میکند.
او سیاستمداران داخلی را بهخاطر پوپولیسم، فساد و ملیگرایی افراطی نقد میکند و همزمان سیاست خارجی غرب را بهدلیل خشونت نظامی و ادعاهای ریاکارانه «مداخله بشردوستانه» به چالش میکشد. همین تقارن نقد، کتاب را از قالب ادبیات معمول جنگ خارج کرده و به متنی بدل میکند که پیچیدگی حقیقت را نشان میدهد، بیآنکه موضع اخلاقی خود را از دست بدهد.
زبان شفاف، طنز سیاه و ثبت جزئیات روزمره
زبان نویسنده شفاف، بیپرده و آغشته به طنزی سیاه است؛ طنزی که از دل فروپاشی اجتماعی برمیخیزد و مانع تبدیلشدن رنج به کلیشه میشود.
او لحظههای به ظاهر کوچک زندگی روزمره ( صف خرید، نبود دارو، ترس شبانه، خرابشدن پلها، گذر زمان در صدای آژیرها) را با جزئیاتی دقیق بازسازی میکند. این جزئیات نشان میدهند که جنگ چگونه بیوقفه در بدنها، حافظهها و روابط انسانی رسوخ میکند. دفترچه او در نهایت بیش از آنکه روایت یک شهر بمبارانشده باشد، تشریحی کالبدی از ترومای جمعی است.
اهمیت کتاب در ادبیات فمینیستی
جایگاه این کتاب در ادبیات فمینیستی نیز چشمگیر است. تسانوویچ از موضع زنی نویسنده و کنشگر مینویسد؛ نه برای حاشیهرفتن، بلکه برای گسترش دامنه نقد.
تجربههای او—از مراقبت، ترس، مقاومت، نوشتن و بدنمندی در جنگ—چهرهای متفاوت از روایت رسمی جنگهای بالکان ترسیم میکند. او خشونت سیاسی را از منظر زندگی روزمره زنان بازخوانی میکند و نشان میدهد چگونه بدن و تجربه زنانه، حامل حقیقتی است که در تاریخ رسمی خاموش مانده است.
مواجهه با حقیقت جنگ و مسئولیت اخلاقی
«دفترچه خاطرات یک ابله سیاسی» خواننده را وادار به مواجههای ناگزیر میکند: مواجهه با حقیقت جنگ، با فروپاشی اخلاقی ساختارهای سیاسی، و با پرسش ماندگار اینکه در میان محاصره دروغها، پروپاگاندا و خشونت چگونه میتوان نوشت، شهادت داد و انسان باقی ماند.
این اثر نهتنها سندی از گذشته، بلکه هشداری برای امروز است. یادآوری اینکه سیاست، زمانی که از مسئولیت اخلاقی جدا میشود، چه بر سر مردم، شهرها و حافظه جمعی میآورد.