طبیعت یا تربیت ؟ چگونه مناقشهای روانشناختی به قلب نظریهٔ فمینیستی راه یافت
نویسنده: منا خداشناس
پرسشی که هنوز زنده است
چرا انسانها آنگونه رفتار میکنند که دیده می شود؟ آیا ما از نظر زیستی «سختکُدگذاری» شدهایم (hardwired) تا به شیوهای خاص بیندیشیم، احساس کنیم و عمل کنیم؟ یا آنچه هستیم، محصول پیامهایی است که از والدین، همسالان، فرهنگ، دین و جامعه دریافت کردهایم؟
این پرسش که در علوم رفتاری با عنوان کلاسیک «طبیعت در برابر تربیت» (Nature vs. Nurture)شناخته میشود، بیش از یک قرن ذهن روانشناسان و جامعهشناسان را درگیر کرده است. نتیجهٔ قطعی هرگز حاصل نشد، بسیاری به ترکیبی از هر دو عامل رسیدند، برخی «زیستشناسی» را غالب دانستند، و گروهی دیگر «محیط» را تعیینکنندهتر شمردند. اما در دل این مناقشه، پرسشی عمیقتر شکل گرفت: اگر رفتار انسان چنین محل اختلاف است، پس جنسیت چه جایگاهی در این معادله دارد؟
وقتی زیستشناسی به ابزار قدرت تبدیل میشود
در قرن نوزدهم، همزمان با تثبیت علوم تجربی، بسیاری از دانشمندان کوشیدند با تکیه بر اندازهگیریهای جمجمه، نظریهه های تکاملی و تفسیرهای زیستی، تفاوتهای میان زنان و مردان را «طبیعی» و «غیرقابل تغییر» جلوه دهند. پزشک آمریکایی ادوارد کلارک (Edward H. Clarke) در کتاب Sex in Education (1873) استدلال میکرد که آموزش عالی برای زنان خطرناک است، زیرا انرژی مغزی آنان را از دستگاه تولیدمثل منحرف میکند. برخی دیگر مدعی بودند که ظرفیت شناختی زنان ذاتاً کمتر است. در این چهارچوب، زیستشناسی نه یک دانش بیطرف، بلکه ابزاری برای تثبیت نظم اجتماعی موجود بود. اینجا پرسش مهمی شکل میگیرد، آیا «طبیعت» کشف میشود، یا گاهی مطابق با نیازهای قدرت تفسیر میشود.
