به مناسبت سالروز درگذش، زندگینامه هانا آرنت
نویسنده: منا خداشناس
پنجاه سال پس از درگذشت هانا آرنت، این متفکر سیاسی آلمانیتبار همچنان یکی از مهمترین صداهای فلسفه و سیاست در جهان معاصر است. اما او واقعاً چه گفت و چرا آثارش هنوز در دل بحرانهای امروز ما پژواک دارد؟
زندگی و مسیر فکری
هانا آرنت در سال ۱۹۰۶ در هانوور، در خانوادهای یهودیِ سکولار و طبقهٔ متوسط به دنیا آمد. تنها فرزند خانواده بود، کودکی با بیماریهای مکرر و حضوری نامنظم در مدرسه که بخش زیادی از آموزش خود را بهتنهایی پی گرفت و حتی هومر را به زبان یونانی خواند.
در سال ۱۹۲۴، آرنت وارد دانشگاه ماربورگ شد تا فلسفه را نزد مارتین هایدگر بیاموزد و بهزودی عاشق او شد. هایدگر در سال ۱۹۳۳ و تنها سه ماه پس از انتصاب هیتلر به صدراعظمی، به حزب نازی پیوست. همان سال، آرنت که مأمور جمعآوری نمونههای ضدیهودیت شده بود، توسط گشتاپو بازداشت شد.
او بعدها نوشت که دیدن بسیاری از روشنفکران که داوطلبانه تحت تأثیر نازیها قرار گرفتند، تا چه اندازه برایش تکاندهنده بود. پس از هشت روز آزاد شد و به همراه مادرش از آلمان گریخت و در نهایت به پاریس رسید. با آغاز جنگ جهانی دوم، بهعنوان یک تبعهٔ آلمانی توسط دولت فرانسه بازداشت شد، اما موفق به فرار از اردوگاه شد و به همراه همسر دومش، هاینریش بلوخِر، فیلسوف و کمونیست سابق، به ایالات متحده مهاجرت کرد و در مه ۱۹۴۱ وارد نیویورک شد.
در آمریکا، آرنت زبان انگلیسی آموخت، در انتشارات شاکن بوکز بهعنوان ویراستار فعالیت کرد و در سال ۱۹۵۱، همان سالی که شهروند ایالات متحده شد، کتاب مهم خاستگاه توتالیتاریسم را منتشر کرد، اثری که حاصل تجربهٔ زیستهٔ او از فجایع قرن بیستم و پژوهشهای عمیق فلسفی و سیاسیاش بود.
Photo By: www.britannica.com
آثار و اندیشهها
آرنت در آثار خود به پرسشهای بنیادین سیاسی و اخلاقی پرداخت: توتالیتاریسم، خشونت، مسئولیت فردی و «حق داشتن حقوق». او نشان داد که چگونه دولتها و نظامهای تبلیغاتی میتوانند انسانها را به اطاعت و دستکاری فکری وادار کنند و بر اهمیت تفکر مستقل تأکید ورزید.
کتاب آیشمن در اورشلیم (۱۹۶۳) نمونهای شاخص از این رویکرد است. آرنت در این اثر، آدولف آیشمن، یکی از سازمان دهندگان هولوکاست، را نه بهعنوان هیولایی شیطانی، بلکه بهعنوان انسانی سطحی، مطیع و بیتفکر توصیف کرد و مفهوم مشهور ابتذال شر را مطرح ساخت. او نشان داد که اطاعت کورکورانه از دستورها، مسئولیت اخلاقی را از میان نمیبرد.
این دیدگاه واکنشهای تند و جنجالهای گستردهای برانگیخت و آرنت با انتقاد شدید رسانهها، روشنفکران و حتی برخی نهادهای یهودی مواجه شد. اما هدف او صرفاً جنجال نبود، آرنت میخواست نشان دهد که تفکر، قضاوت و عمل سیاسی از هم جداییناپذیرند و انسانها باید در برابر هنجارهای ناعادلانه و فرمانهای بیتفکر مقاومت کنند.
Photo By: www.thecollector.com
آرنت و مفهوم عشق به جهان
یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشهٔ آرنت، Amor Mundi یا عشق به جهان است. این عشق، نه احساسگرایی ساده، بلکه تعهدی جدی به فهم جهان همانگونه که هست و مشارکت فعال در شکلدادن به آن است.
او باور داشت که تنهایی میتواند خطرناک باشد؛ زیرا تخیل انسان در انزوا ممکن است از واقعیت جدا شود. به همین دلیل، آرنت بهجای ارائهٔ نسخههای آماده، دعوت به تفکر فعال و مشارکت مسئولانه میکند. جملهٔ مشهور او بازتاب همین نگاه است:
آنچه من پیشنهاد میکنم بسیار ساده است، چیزی جز اندیشیدن درباره آنچه انجام میدهیم نیست.
میراث و اهمیت امروزین
آثار هانا آرنت به ما یادآوری میکند که سیاست صرفاً میدان منافع متضاد و سازوکارهای قدرت نیست، بلکه عرصهای اخلاقی است که به تفکر جمعی و مسئولیت فردی نیاز دارد. او آسودگی فکری ارائه نمیدهد، بلکه مخاطب را به همراهی و اندیشیدن با متفکری دعوت میکند که تجربهٔ مستقیم تبعید، جنگ و فروپاشی اخلاقی قرن بیستم را از سر گذرانده است.
آرنت، چه در دوران جنگ و تبعید و چه در سالهای انتشار آثارش در آمریکا، همواره بر استقلال فکری، مسئولیت فردی و اهمیت نقد و مخالفت در دل دموکراسی تأکید داشت. امروز نیز، در میانهٔ بحرانهای جهانی و محلی، اندیشههای او همچنان راهنمایی ضروری برای فهم قدرت، اخلاق و نقش انسان در سیاست باقی ماندهاند.