هنر و مقاومت : وقتی هنرمندان در برابر قدرت سکوت نمیکنند.
هنر همواره فراتر از یک ابزار زیباییشناختی بوده است، زبانی برای بیان حقیقت، اعتراض و مقاومت. در طول یک قرن گذشته، هنرمندان در نقاط مختلف جهان در برابر رژیمهای سرکوبگر و اقتدارگرا ایستادهاند و با آثار خود، روایتهایی ماندگار از آزادی، عدالت، دیکتاتوری، سانسور و ایستادگی خلق کردهاند.
اما پرسش اساسی اینجاست:
هنرمندان در مواجهه با ظلم، خشونت و بیعدالتی چه کردهاند؟
پاسخ اغلب تلخ است، آنها هزینه دادهاند. حمایتهای مالی قطع شده، گالریها و موزهها تعطیل شدهاند و در بسیاری از موارد، آزادی و حتی جان خود را از دست دادهاند.
هزینه مقاومت، وقتی هنر جرم محسوب میشود
در سال ۱۹۷۷، هکتور خرمان اوسترهلد، نویسنده و هنرمند آرژانتینی که در رمانهای گرافیکی خود دیکتاتوریهای نظامی را نقد میکرد، ربوده و ناپدید شد.
در سال ۲۰۱۱، آی ویوی (Ai Weiwei)، هنرمند برجسته چینی، پس از انتقاد از سیستم قضایی چین، استودیوی خود را از دست داد و به زندان افتاد.
تنها در سال ۲۰۲۰ نیز:
- ۱۳۳ هنرمند در سراسر جهان بازداشت شدند.
- ۱۷ هنرمند جان خود را از دست دادند.
این آمارها بهروشنی نشان میدهند که مقاومت هنری، اغلب بهایی سنگین دارد.
سانسور، ابزار همیشگی قدرت
سرکوب همیشه به معنای زندان یا خشونت مستقیم نیست.
حکومتهای اقتدارگرا میتوانند:
- سکوت را تحمیل کنند
- بر انطباق اصرار بورزند
- هنرمندان را سانسور کنند
- امکان نمایش آثار را از میان ببرند.
همانگونه که ایو یوئینگ گفته است، هنرمندان:
«مسیرهایی برای برهمزدن نظم مسلط، فهم سیاسی و ایجاد همبستگی میان نیروهای ائتلافی» ایجاد میکنند.
بریگاد رامونا پارا، هنر خیابانی علیه دیکتاتوری
نمونهای شاخص از هنر مقاومت، بریگاد رامونا پارا در شیلی است.
این گروه از نقاشان کمونیست، پس از کودتای آگوستو پینوشه، با علامت R درون یک دایره، حضور مقاومت را بر دیوارهای شهر ثبت کردند.
پاسخ حکومت چه بود؟
- بازداشت
- شکنجه
- تبعید
اما حتی این سرکوب نیز نتوانست هنر اعتراضی را خاموش کند.
گرنیکا، شاهکار پابلو پیکاسو علیه جنگ
از مشهورترین نمونههای جهانی هنر مقاومت، بدون تردید گرنیکا اثر پابلو پیکاسو است.
پیکاسو در واکنش به بمباران شهر گرنیکا توسط نیروهای نازی، بوم عظیمی را با پیکرهای مجروح و زخمی در طیفهای سیاه و سفید خلق کرد.
این اثر:
- توجه جهانیان را به جنگ داخلی اسپانیا جلب کرد؛
- به نمادی جهانی علیه خشونت تبدیل شد؛
- در افزایش حمایتهای بشردوستانه نقش مهمی ایفا کرد.
جان هارتفیلد، وقتی طنز به سلاح سیاسی تبدیل میشود
در آلمان، جان هارتفیلد با استفاده از فتومونتاژ، تبلیغات حکومت نازی را به سخره گرفت.
او نشان داد که طنز، تصویر و نقد هنری میتوانند اقتدار سیاسی را به چالش بکشند؛ حتی زمانی که نتیجه آن تبعید یا تهدید به مرگ باشد.
آفریقای جنوبی، ثبت کرامت انسان در دل تبعید
در آفریقای جنوبی، گاوین جانتیس پس از سرکوب خونین دانشآموزان سواتو، در تبعید مجموعهای از تصاویر و مصاحبهها خلق کرد.
آثار او:
- مقاومت جمعی مردم را ثبت کردند
- کرامت انسانی را به تصویر کشیدند
- و همزمان پیامی برای قربانیان و حتی ستمگرانی بودند که هرگز در قاب تصویر دیده نمیشدند
مقاومت در سینما، چکسلواکی و قدرت روایت
فیلم Closely Watched Trains (۱۹۶۶) نمونهای درخشان از مقاومت هنری در شرایط سانسور است.
این فیلم نشان میدهد که حتی در فضای شدید نظارت حکومتی نیز میتوان با روایت ظریف، طنز و استعاره، اعتراض را منتقل کرد.
بحران ایدز، وقتی هنر جای سکوت دولت را گرفت
در دهه ۱۹۸۰، بحران ایدز آمریکا را درگیر کرد.
در آن دوران:
- دولت بارها سکوت اختیار کرد؛
- افراد HIV مثبت از بسیاری از حقوق اولیه محروم شدند؛
- مرگ و بیتوجهی گسترش یافت.
اما هنرمندان سکوت نکردند.
نمونههایی از این مقاومت عبارتاند از:
- Larry Kramer با نمایشنامه The Normal Heart آمریکا را صحنه جنگ نشان داد.
- پوسترهای Gran Fury و آثار Keith Haring سکوت دولت را با مرگ مقایسه کردند.
- اعضای ACT UP با اجرای die-in اعتراضهای خیابانی برگزار کردند.
- Felix Gonzalez-Torres با نمایش تختخوابهای خالی، غیاب، فقدان و پیامدهای سیاستهای دولت ریگان را به تصویر کشید.
بحران آب فلینت، مستندسازی بیعدالتی معاصر
حتی در دوران معاصر نیز هنر همچنان نقش مهمی در ثبت بیعدالتی ایفا میکند.
در سال ۲۰۱۴، در شهر فلینت ایالت میشیگان، دولت منابع آب شهر را به رودخانهای آلوده متصل کرد.
پیامد آن:
- ریزش مو؛
- بیماریهای پوستی؛
- آلودگی گسترده آب؛
- و آسیب به جامعهای بود که عمدتاً از شهروندان سیاهپوست تشکیل شده بود.
LaToya Ruby Frazier پنج سال از زندگی خود را صرف مستندسازی این بحران کرد.
مجموعه Flint is Family in Three Acts امروز هم سندی از بیعدالتی سیاسی و اقتصادی است و هم روایتی از تابآوری مردم فلینت.
هنرمندانی که همچنان مقاومت میکنند
نمونههای هنر مقاومت تنها به این افراد محدود نمیشود.
از جمله:
- مقاومت تانیا بروگرا در برابر فشارهای حکومت کوبا؛
- فعالیت سازمان Artists at Risk در حمایت از هنرمندانی که آزادی و حقوقشان نقض شده است.
هنر؛ فعلی در دستور زبان فرهنگ
همانطور که گاوین جانتیس میگوید:
«هنرمندان میتوانند فعلهایی در دستور زبان فرهنگ باشند.»
و همانگونه که نمایشنامهنویس زاکس موفوکنگ هشدار میدهد:
«تلاش برای اجتناب از سیاست در هنر مانند تلاش برای فرار از قطرههای باران در یک روز بارانی است.»
ممکن است خیس شویم؛ اما پرسش واقعی این است:
چگونه واکنش نشان میدهیم؟
جمعبندی
هنر، صرفاً وسیلهای برای خلق زیبایی نیست؛ بلکه حافظهای زنده از حقیقت، اعتراض و آزادی است. تاریخ نشان داده است که هر زمان قدرت تلاش کرده روایت رسمی خود را بر جامعه تحمیل کند، هنرمندان با زبان تصویر، ادبیات، موسیقی، تئاتر و سینما، روایت دیگری ساختهاند؛ روایتی که از رنج، مقاومت و امید سخن میگوید.
از پابلو پیکاسو و جان هارتفیلد گرفته تا آی ویوی، هکتور خرمان اوسترهلد، LaToya Ruby Frazier و بسیاری دیگر، هنر همواره در برابر دیکتاتوری و سانسور ایستاده است.
شاید به همین دلیل باشد که حکومتهای اقتدارگرا بیش از هر چیز از تخیل آزاد هراس دارند؛ زیرا تا زمانی که هنر بتواند روایت کند، پرسش بسازد و امکان جهانی دیگر را به تصویر بکشد، امید به آزادی زنده خواهد ماند.