الیف شافاک ، نویسنده برجسته ترک و یکی از شناختهشدهترین چهرههای ادبیات معاصر، بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است. نه فقط بهخاطر آثار پرفروش و جهانیاش، بلکه بهدلیل فشارها و چالش های محدودیتهایی که بهعنوان یک نویسندگی ، بهخصوص یک زن نویسنده ، در ترکیه با آن روبهروست.
نویسندگی در ترکیه
شافاک بارها تأکید کرده است که نویسندگی در ترکیه «تجربهای سنگین» است. تجربهای که برای زنان نویسنده چند برابر سختتر میشود. نقطهعطف این فشارها در سال ۲۰۰۶ رقم خورد. زمانی که او بهخاطر رمان حرامزاده استانبول و تنها به دلیل اشاره به نسلکشی ارامنه، با اتهام «توهین به ترکبودن» محاکمه شد. در اتفاقی کمسابقه، دادستانی حتی بخشهایی از گفتوگوهای شخصیتهای داستانی رمان را بهعنوان «مدرک» به دادگاه ارائه کرد. در بیرون ساختمان دادگاه نیز گروههای تندرو پرچم اتحادیه اروپا و تصاویر شافاک را به آتش کشیدند. هرچند او در نهایت تبرئه شد، اما این رویداد مسیر حرفهایاش را برای همیشه دگرگون کرد.
این فشارها سالها ادامه یافت. در ۲۰۱۹، رمان ده دقیقه و سیوهشت ثانیه در این دنیای غریب ، داستانی درباره زندگی و قتل یک زن روسپی در استانبول، همراه با چند کتاب دیگر به اتهام «اعمال منافی عفت» مورد تحقیق مقامات ترکیه قرار گرفت. این در حالی بود که همین رمان در فهرست نهایی جایزه بوکر نیز قرار داشت و ستایش جهانی دریافت کرده بود.
شاکاف، از گذشته تا امروز
شافاک اکنون نزدیک به یک دهه است که در بازگشت به ترکیه احساس امنیت نمیکند. او حدود ۱۶ سال است که در لندن زندگی میکند. اگرچه سالها میان لندن و استانبول در رفتوآمد بود، اما این سفرها را برای حفظ امنیت و آرامش خود متوقف کرده است. با وجود فاصله جغرافیایی، رد پای فرهنگ ترکیه همچنان در ظاهر، سلیقه و لحن او پیداست: از خط چشم تیره دور چشمان آبیاش گرفته تا رایحه چای نعناع و ریتم زبان مادریاش.
شافاک با لبخندی آرام میگوید که هنوز برخی کلمات انگلیسی را بهطور کامل نمیتواند تلفظ کند. جملهای ساده که لایههای عمیقی از زیست دوگانه او میان دو فرهنگ را آشکار میکند و یادآور هزینههایی است که برای استقلال ادبی و آزادی بیان پرداخته است.
مجموعه این رخدادها تصویر روشنی از وضعیت نویسندگان مستقل در ترکیه ارائه میدهد. فضایی که در آن ادبیات ناگزیر وارد قلمرو سیاست میشود و نویسنده باید بهای روایت حقیقت را بپردازد. تجربه الیف شافاک نهتنها روایت زندگی یک نویسنده، بلکه بازتابی از چالشهای عمیق فرهنگی و سیاسی در جامعه امروز ترکیه است.